Eenvoudige vergelijking laat zien hoe menselijke activiteit de wereld verwoest

De discussie in hoeverre klimaatverandering aan de mens te wijten is, kan onmiddellijk beslecht worden door een eenvoudige vergelijking op te stellen. Dat betoogt futuroloog en Antropoceen-analist Owen Gaffney.

Industriële samenlevingen knoeien met de knoppen

Homo sapiens is tegenwoordig een rivaal van de grote natuurkrachten. De mensheid is een primaire factor in de verandering van de aarde. Industriële samenlevingen veranderen de planeet op een schaal vergelijkbaar met de inslag van een planetoïde.

Dergelijke kreten worden vaak gebruikt als beschrijving van het Antropoceen: het voorgestelde nieuwe geologische tijdperk waarin menselijke activiteit de omgeving nadrukkelijk vormt. Maar is het mogelijk om dit soort statements wiskundig te formaliseren? Ik denk van wel, en ik geloof bovendien dat je op die manier een ondubbelzinnig beeld creëert van de risico’s die industriële samenlevingen nemen in een tijd waarin actie essentieel is.

Samen met Will Steffen van de Australian National University heb ik een Antropoceen-vergelijking opgesteld. Daarbij volgden we de stelregel om alles zo eenvoudig mogelijk te maken, maar niet nog eenvoudiger dan dat. De vergelijking beschrijft de veranderingssnelheid van het ondersteuningssysteem van het leven op aarde. Componenten van dat systeem zijn de atmosfeer, oceanen, bossen, moeraslanden, waterwegen, ijskappen en de fabuleuze diversiteit aan levende wezens.

Vier miljard jaar lang was de veranderingssnelheid van het aardsysteem (E) een complexe functie die afhing van astronomische (A) en geofysische (G) krachten, gecombineerd met inwendige dynamiek (I). De baan van de aarde rond de zon, zwaartekrachtsinteractie met andere planeten, de warmteafgifte van de zon, botsende continenten, vulkanen en evolutie: het speelde allemaal een rol.

De veranderingssnelheid van het aardsysteem (E) in de laatste veertig, vijftig jaar is een functie van industriële samenlevingen (H).

De veranderingssnelheid is de laatste tijd allesbehalve stabiel geweest. Als we de laatste 7000 jaar als basislijn nemen, nam de wereldtemperatuur tot voor kort af met 0,01 °C per eeuw. De laatste 45 jaar neemt de temperatuur toe met 1,7 °C per eeuw – 170 keer de basislijn in omgekeerde richting. De 12 warmste jaren sinds het begin van de metingen hebben allemaal vanaf 1998 plaatsgevonden.

New Scientist 43
Dit artikel verscheen ook in New Scientist 43. Bestel in onze webshop

De koolstofuitstoot in de atmosfeer is vermoedelijk de hoogste in 66 miljoen jaar, toen de niet-vliegende dinosauriërs deze aardkloot verlieten. Het verbijsterende verlies aan biodiversiteit de afgelopen decennia zette wetenschappers in 2015 aan tot een pleidooi dat het Antropoceen de derde fase van de evolutie van de aardbiosfeer markeert, als opvolger van de microbiële fase, die 3,5 miljard jaar geleden begon, en de metazoïsche fase, die 650 miljoen jaar geleden begon met de Cambrische explosie.

Als we dit alles in de vergelijking meenemen, concluderen we dat de veranderingssnelheid van het aardsysteem de laatste veertig tot vijftig jaar een functie is die enkel en alleen afhangt van industriële samenlevingen (H):

In de vergelijking naderen astronomische en geofysische krachten tegenwoordig een waarde van nul vanwege hun langzame aard of zeldzaamheid. Dat geldt ook voor de aardinwendige dynamische factoren. Al deze krachten oefenen nog steeds druk uit, maar momenteel in orden van grootte die lager liggen dan de menselijke impact.

Dit is een boude stelling. Maar als je de situatie op deze manier bekijkt, verdwijnen discussies over menselijke versus natuurlijke oorzaken. In 2016 tastte een enorme El Niño het wereldklimaat aan. Dit wordt echter gecompenseerd door de koudere La Niña. Samen resulteren deze factoren – gerekend over ongeveer een decennium – in een netto veranderingssnelheid van het aardsysteem van nul.

We moeten ons zorgen maken. De laatste 2,5 miljoen jaar bevond de aarde zich in een tamelijk ongewone periode van potentiële instabiliteit. De planeet slingerde heen en weer tussen ijstijden en warme perioden, interglacialen genaamd. We leven allerminst op een planeet die uiterst veerkrachtig is. We leven op een planeet die een geweer op zich heeft gericht met een heel gevoelige trekker. Industriële samenlevingen knoeien met de knoppen, in slaap gesust als ze zijn door de ogenschijnlijke stabiliteit van het Holoceen de afgelopen 11.700 jaar. Per ongeluk hebben we het aardsysteem uit de interglaciale envelop gehaald. Van daaruit razen we af op onontgonnen terrein.

De veranderingssnelheid van het aardsysteem moet zo snel mogelijk naar nul teruggebracht worden. De komende jaren kunnen het traject voor millennia vastleggen. Toch gaan de dominante neoliberale economische systemen nog steeds uit van Holoceen-achtige randvoorwaarden: eindeloze voorraden op een eeuwige planeet. In plaats daarvan hebben we behoefte aan een biosfeer-positieve Antropoceen-economie. Economische ontwikkeling moet zorgen voor koolstofopslag in plaats van -uitstoot, biodiversiteit vergroten in plaats van vernietigen en water en grond zuiveren in plaats van vervuilen.

Het is onvoorzichtig om de grote hoeveelheid bewijs te negeren die wijst op vergaande risico’s. Deze situatie doet zich echter wel voor in deze moeilijke geopolitieke tijd, waarin zowel op feiten gebaseerde wereldbeelden als internationale samenwerkingsverbanden worden betwijfeld. Dat is nergens zo duidelijk gebleken als in de VS de afgelopen weken.

Het is misschien verrassend dat Stephen Bannon, strateeg en ideoloog in het Witte Huis, in de jaren 90 CEO was van Biosphere 2. Dit was een project in Arizona dat streefde naar de creatie van een kunstmatige habitat voor mensen, deels om mogelijke ruimtekolonisatiemissies van informatie te voorzien. De delicate balans tussen mens en natuur in Biosphere 2 sloeg echter snel om in chaos en het experiment werd in 1994 gestaakt.

Voor biosfeer 1 – de aarde – is er nog niet zulk kortetermijngevaar, maar voor de mensen die erop wonen wel. Je zou zeggen dat er niet méér op het spel zou kunnen staan, maar toch staat kritieke kennis en actie die voor stabiliteit vereist is op het punt om bijkomende schade te worden in de hedendaagse oorlog tegen feiten. Onwetendheid en onzekerheid zijn echter niet langer rationele excuses voor inactiviteit. De wiskunde laat onomstotelijk zien wie verantwoordelijk is voor de huidige klimaatverandering.

Owen Gaffney is Antropoceen-analist aan het Stockholm Resilience Centre bij de universiteit van Stockholm, Zweden.

Over de auteur

Redactie NS



9 Reacties

  • John

    | Beantwoorden

    Hier zijn zoveel gaten in te schieten dat ik maar niet eens aan de reactie begin … wat een onzin!

  • Mark

    | Beantwoorden

    @John: elke discussie over bewijs gaat voorbij aan het simpele feit wat voor ons ligt: ons handelen heeft invloed. Punt! Dan zijn er 2 opties: we negeren dit en gaan rustig verder, om straks verbaasd op te kijken als het wereldklimaat en alles wat daarmee te maken heeft in de soep is gelopen, of we gaan nu aan de slag om te veranderen zodat we duurzaam doorleven met z’n allen. De keus is aan ons als memsheid……

  • Wim

    | Beantwoorden

    De intensiteit van de zon heeft grote invloed, daarnaast was er voor het industriele tijdperk een hoger co2 gehalte dan op het moment. Ijstijden komen en gaan, dus zo groot is onze invloed niet. Toch is het de moeite waard om met die 10 procent die wij misschien bijdragen te proberen om de temperatuurstijging te beperken en ons leven dragelijk te houden wel typisch menselijk die zelfoverschatting zowel van ons als oorzaak als van dat we het op kunnen lossen , want ook dat is allerminst zeker.

  • Willem Gravesande

    | Beantwoorden

    Het meest interessante uit het artikel is ‘Table I. Rates of change of the Earth System’. Hierin worden ‘holocene baseline rates of change’ vergeleken met de ‘current rate of change’ gebaseerd op gemeten waarden.

  • David Dirkse

    | Beantwoorden

    Zelden zulke flauwekul gelezen. De menselijke invloed is tamelijk klein, denk aan vulkaanuitbarstingen, aardbevingen. De zon schijnt 10000 x meer energie op aarde dan wij verbruiken…..Kortom, hier zijn onheilsprofeten aan het woord.
    Het ziet er verder naar uit dat het verbranden van kolen, olie en gas een zegen is voor de natuur. CO2 is plantenvoedsel. De CO2 concentratie is over een at langere tijdschaal bijzonder laag. Als bomen konden spreken dan zouden ze elke passerende automobilist bedanken voor de extra CO2.

  • Maarten

    | Beantwoorden

    Als er al invloed van de mens is op de opwarming van de aarde, zal die alleen kunnen gekeerd worden als wij DRASTISCH aan geboortebeperking doen.
    Als ik zie dat we zelfs “onze” toegestroomde vreemdelingen daarin niet kunnen of willen beperken, kan je begrijpen dat dit in 3e en 4e wereldlanden zeker onmogelijk zal zijn. Een paar druppels op een hete plaat zal ze niet koelen…

  • Herman Keijer

    | Beantwoorden

    Deze formule is van het niveau: tafel + 4 stoelen = gezellig ontbijt.
    Filosofisch leuk, maar nul,nul wetenschap.

  • Henry hendriks

    | Beantwoorden

    ‘Feiten’ waar vanuit wordt gegaan zijn wetenschappelijk niet bewezen het zijn veelal vage vermoedens. Dat de mens de aarde beïnvloed is wel duidelijk maar of de aarde zelf grotere veranderingen veroorzaakt is zeer waarschijnlijk en gebaseerd om de vele grote verandering in het verleden. Dat de mens zichzelf verwoest is maar goed ook want anders gaan er nog teveel levende wezens door verdwijnen. Kortom wij hebben invloed ja maar niet in die mate dat de aarde verwoest wordt dat doet deze zichzelf wel aan. Onze en de aardse stabiliteit is een fabeltje net als dit artikel.

  • Van de Voorde Dirk

    | Beantwoorden

    Deze discussie heeft weinig zin. Of we nu voor of tegen deze stelling zijn heeft geen belang. Als we met zijn allen morgen stoppen met fossiele brandstof te verbruiken, wie durft dan naar Bangladesh te bellen dat hun waterproblemen opgelost zijn? Wat wel van belang is:
    – we moeten stoppen met fossiele brandstof te verbruiken.
    – we moeten water ontzilten
    – we moeten ervoor zorgen dat de ontwikkelingslanden en de niet OESO landen ook groeien maar zonder gebruik te maken van fossiele brandstof. Zij moeten als het ware de fossiele brandstof evolutie overslaan en direct starten met hernieuwbare energievormen.
    Dit alles is hoogdringend omdat het niet meer leefbaar is in de steden.
    – we gaan meer en goedkopere energie moeten opwekken.
    – windmolens hebben hun toepassingen maar zijn oorzaak van te dure energierekeningen (België x2)
    – groene kernenergie is mogelijk en noodzakelijk voor elektriciteit, water te ontzilten, waterstof en methaangas te maken en ons nucleair oud langdurig afval te verbranden (TU Delft Prof Jan Leen Kloosterman , Kirk Sorensen)

    Besluit: Windmolens, zonnepanelen maken de mensen blind voor het massaal inzetten van fossiele brandstof ipv hernieuwbare energie. BV Duitsland sluit een 8 tal kerncentrales en vervangt deze door kolencentrales? Goedkope vuile Amerikaanse kolen worden aan spotprijzen wereldwijd verbrand. Tegen 2050 wijzen alle voorspellingen in de richting van meer fossiele brandstof ipv minder.

Plaats een reactie