Weekendeditie #17 - 2015

De verborgen wereld onder Antarctica

Het continent Antarctica is het hele jaar bedekt door dikke ijskappen. Poolonderzoekers onthullen stukje bij beetje de wereld die schuilgaat onder het ijs.

Het had ze drie weken gekost om het bevroren terrein over te steken naar de oevers van het meer, en toen nog eens vijf dagen om een gat te boren door de dikke ijslaag. Toen ze tenslotte een gat hadden geslagen naar het onderliggende water, was de spanning om te snijden. Handen reikten uit naar de modderige substantie die door de opening omhoog borrelde. Het ging hier namelijk niet om een ijsvisexpeditie. Het onderzoeksteam van aardwetenschapper Slawek Tulaczyk had een gat geboord in een 800 meter dikke sectie van de West-Antarctische IJskap. In hun handen hielden de teamleden het eerste zuivere monster ooit afkomstig uit een subglaciaal meer.

De inspanningen van het team – veertien uur durende ploegendiensten in de meest ruige condities op aarde – maakten deel uit van een meerjarig project om de geheimen van het continent te ontrafelen. Ruim een eeuw geleden ploeterden ontdekkingsreizigers voor het eerst over de witte deken, op jacht naar wereldrecords, zich sterk bewust van de sneeuw, het ijs en het verraderlijke weer. In de afgelopen decennia heeft een nieuwe generatie poolreizigers zijn aandacht verlegd van de wereld boven de ijskap naar de wereld onder de ijskap. Ze zijn op ontdekkingsreis naar wat microbioloog Jill Kikucki van de universiteit van Tennessee omschrijft als een subglaciale onderwaterwereld. Hun bevindingen schetsen nu het beeld van een deinend continent met meren, rivieren, vulkanen en zelfs leven – niet bepaald het bevroren niemandsland waar Antarctica lang voor gehouden werd.

In zekere zin begon de ontdekkingsreis in 1957. In dat jaar arriveerde een schip met aan boord leden van het Derde Russische Antarctische Expeditieteam op de Oost-Antarctische IJskap. De expeditie had een valse start. Tijdens het uitladen van de uitrusting zette een storm op. Het ijs rondom het schip scheurde open, waardoor sleeën en tractors te water raakten en zonken. Maar iedereen bleef ongedeerd en een deel van de uitrusting bleef intact, en dus begonnen 32 man volgens planning aan de lange tocht landinwaarts.

Op regelmatige intervallen gedurende de reis brachten ze explosieven tot ontploffing en registreerden ze de echo van seismische golven die door het ijs reisden en terugkaatsten op datgene – wat het ook was – dat onder het ijs verscholen ging. Vlakbij het middelpunt van de Oost-Antarctische IJskap nam de dikte van het ijs af. De onderzoekers waren gestuit op een reusachtige bergketen, waarvan de toppen oprezen onder hun voeten. Die bergketen, tegenwoordig Gamburtsev-gebergte genoemd, reikt tot 3000 meter hoogte en heeft een alpiene topografie. Rollende valleien en steile pieken wisselen elkaar af. Toch is de keten aan het zicht onttrokken. Het ijs erboven heeft een dikte variërend van een paar honderd meter tot 3,2 kilometer.

Waterrijk

Rond 1970 onthulden verkenningsvluchten met radarapparatuur de aanwezigheid van waterpartijen ineengesloten tussen het ijs en het grondgesteente. Antarctica bleek niet alleen gebergten maar ook meren te herbergen. Ze lagen honderden, soms duizenden meters onder het ijsoppervlak. Het bestaan van vloeibaar water op die diepte is te danken aan de immense druk van het bovenliggende ijs en de geothermische warmte van benedenaf.

We hebben het hier over de dagen vóór de introductie van GPS en de Russische tegenhanger Glonass. Piloten deden er goed aan op ieder moment tijdens hun vlucht visueel contact te houden met het Russische onderzoeksstation, Vostok geheten. Zo niet, dan liepen ze de kans te verdwalen boven de uitgestrekte, desolate vlakte. Het was puur geluk dat het onderzoeksstation bovenop het grootste meer van het continent bleek te liggen. Gemeten naar het totale volume is het Vostokmeer het zevende meer ter wereld. Gemeten naar de ligging, op een diepte van 3,7 kilometer onder het ijs, is het het vierde diepstgelegen meer ter wereld.

Net als de andere grote meren van Antarctica ligt het Vostokmeer in een depressie van grondgesteente en is het vrijwel ‘inactief’: er stoomt nauwelijks water in of uit. Maar het is niet volledig inactief. Kortgeleden heeft een onderzoeksteam dat de subglaciale meren bestudeert, een dynamisch systeem van stroompjes en zelfs rivieren ontdekt die de meren met elkaar verbinden.

Nooit meer een artikel missen?

Neem dan nu een abonnement op New Scientist weekend!

  • Elk weekend 3 diepgravende longreads en exclusieve rubrieken
  • De verhalen uit de weekend editie verschijnen niet in de papieren New Scientist
Neem een abonnement Login om verder te lezen

Over de auteur

Anil Ananthaswamy