Sylvia Wenmackers wint Robbert Dijkgraaf Essayprijs

Robbert Dijkgraaf Essayprijs gaat dit jaar naar filosoof Sylvia Wenmackers. Hieronder de tekst van het winnende essay.

Kijkt u eens

Sylvia Wenmackers ontving tijdens het gala van de wetenschap de Robbert Dijkgraaf Essayprijs. Foto: Daniël Rommens
Sylvia Wenmackers ontving tijdens het Gala van de Wetenschap de Robbert Dijkgraaf Essayprijs.
Foto: Daniël Rommens

Vanuit de trein kijk ik naar de lucht die blauw kleurt door de verstrooiing van het zonlicht en in de verte bemerk ik een krokodilvormige wolk. Alles wat we menen te zien, wordt beïnvloed door wat we weten.

Toen ik assistent werd in de fysica schreef ik me in voor avondlessen tekenen aan de kunstacademie. Overdag werkte ik met microscopiebeelden, maar ’s avonds leerde ik écht kijken. Vanuit dat dubbelleven ontdekte ik een opmerkelijke parallel tussen de processen die zich voltrokken aan beide academies.

Overdag leerde ik eerstejaars hoe ze vraagstukken uit de klassieke mechanica konden oplossen. We deden berekeningen over katrollen, massa’s op hellingen en weegschalen in liften. ’s Avonds schetste ik gipsen afgietsels van klassieke beelden.

In beide gevallen is sprake van oefeningen aan de hand van een achterhaald paradigma. We weten dat de werkelijkheid niet klassiek newtoniaans is, al blijft het voor vele toepassingen een prima benadering. Net zo zijn de normen van schoonheid inmiddels gekanteld, al blijven we stiekem dromen van een renaissance.

Oefening baart kunst, maar er zijn ook periodes van stagnatie. Kennis biedt uitzicht op nieuwe mogelijkheden, maar er kan ook een beklemmende faalangst binnensluipen. Kan ik dit wel? Mijn hand bleef haken in het lagrangepunt tussen de leegte van het blad en de volheid van mijn hoofd. Tot de vroege werken van schilder Pablo Picasso behoren academische schetsen en realistische portretten. Hij was dus klassiek geschoold voor hij zijn kubisme ontwikkelde. En de Duitser Max Planck was een klassiek fysicus voor hij tegen wil en dank grondlegger werd van de quantummechanica.

Echte vernieuwing komt zelden van buitenstaanders. Het vergt mensen die het systeem van binnenuit kennen en er feilloos de zwakheden van aanvoelen. Waar het op aankomt is dat ze een alternatief vermoeden waar anderen alleen obstakels en voldongen feiten zien.

In de wiskunde is een vermoeden een stelling waarvan algemeen wordt aangenomen dat ze waar is, maar waarvan nog niemand dat heeft kunnen bewijzen. Een vermoeden is een beeld dat nog in het marmer zit.
Een vermoeden alleen is dus niet voldoende, maar wel een noodzakelijke voorwaarde om iets nieuws te creëren. De bandeloze fantasie van een kind volstaat niet om in een ruw blok gesteente het afgewerkte beeld te zien of om een volstrekt originele hypothese te bedenken. Dat vereist een ander soort intuïtie, die enkel met ervaring komt. Kunst en wetenschap hebben elk hun methodes om tot vernieuwing te komen en die zijn in geen van beide gevallen te herleiden tot een algoritme. Er zijn anekdotes over belangrijke vermoedens die opdoemden tijdens wandelingen, douches of dromen. Het toeval speelt een rol in veel van die verhalen, maar – zoals Louis Pasteur al stelde – het toevallige inzicht treft alleen de geest die erop voorbereid is. Dus als je niet duivels hard werkt tussen al dat wandelen, douchen en dromen door, zul je deze eurekamomenten niet beleven.

De mogelijkheden van een klomp klei of het patroon achter de feiten; zulke vermoedens geven gedachten hun ontsnappingssnelheid, waardoor ze het lagrangepunt tussen willen en niet durven ongemerkt passeren. Op het moment dat het meesterwerk af is, vraagt niemand hoeveel mislukte schetsen er op de vloer van het atelier vielen. Zodra de sluitsteen van een theorie wordt gepresenteerd, wordt het bovenhalen van eerdere stenen afgedaan als het werk van dwergen. Zo vertekenen kunstenaars en wetenschappers hun eigen geschiedenis.

Wat jonge mensen telkens opnieuw moeten ontdekken, is de zegen van het proberen, het mogen falen. De cyclus van trial-and-error is de motor die beide academies draaiende houdt. Oefenzittingen en uren atelier leiden tot variaties op thema’s: de resultaten zijn zelden geslaagd.

Een doorbraak is enkel weggelegd voor degenen die de waardevolle afwijking herkennen tussen alle misbaksels. Hoorcolleges en lessen kunstgeschiedenis lijken vruchteloos, aangezien ze de deelnemers er niet toe aanzetten zelf iets te produceren. Toch zijn deze uren van onschatbare waarde als slijpsteen voor onze gave des onderscheids.

Op dit punt van mijn reis komt de railcatering langs en bestel ik een koffie. ‘Kijkt u eens,’ zegt de jongen die me mijn beker aanreikt.

In Vlaamse oren kan dit alternatief voor ‘alstublieft’ – een letterlijke vertaling van het Franse voici – vreemd klinken. Maar jaren training doen me automatisch gehoorzamen. Ik kijk en zie hoe de witte rand van de koffiebeker zich aan mij toont als een ellips. Zou ik dit net zo hebben gezien zonder al die uren perspectieftekenen of wiskundelessen over kegelsneden?

‘Twee euro,’ zegt de jongen.

Verstrooid kijk ik op.

‘U moet uw koffie nog betalen: twee euro.’

Natuurlijk. Ik vind in mijn portemonnee een Italiaans muntstuk met Da Vinci’s Vetruviusman erop. ‘Kijkt u eens,’ zeg ik stralend, maar hij ziet het niet.

‘Kijkt u eens’: die uitdrukking zult u vast nog vaak te horen krijgen. Het staat u vrij de uitnodiging letterlijk te nemen. De oude wereld is er al, wij moeten haar alleen nog leren zien, op zoek naar nieuwe vermoedens.

Altijd op de hoogte blijven van het laatste wetenschapsnieuws? Meld je nu aan voor de New Scientist nieuwsbrief.

Lees ook:

Over de auteur

Redactie NS



Plaats een reactie